Fizjologia połogu
Połogiem (puerperium) nazywa się okres poporodowy, którego istotę stanowi cofanie się ciążowych i porodowych zmian ogólnoustrojowych oraz w obrębie narządów płciowych. Niektóre zmiany ciążowe jak np. rozstępy skórne, pozostają jako trwałe znamiona przebytej ciąży.
Na połóg składają się procesy inwolucji, odnowy i gojenia narządów płciowych, proces wytwarzania mleka (laktacja) oraz ponowne podjęcie funkcji generatywnej przez jajniki. Inwolucja i gojenie narządów płciowych trwa od 6 do 8 tygodni. Natomiast podjęcie funkcji przez jajniki i wystąpienie prawidłowego cyklu miesiączkowego związane jest zwykle z procesem laktacji. Karmienie piersią opóźnia wystąpienie miesiączki u niektórych kobiet nawet do kilku miesięcy, podczas gdy u matek niekarmiących występuje 6-8 tygodni po porodzie. Pod koniec „laktacyjnego braku miesiączki” może wystąpić jajeczkowanie i zdolność do zajścia w ciążę. Karmienie piersią nie stanowi więc pewnej ochrony przed ponowną ciążą!
Zmiany ogólnoustrojowe w połogu obejmują: hormonalne, w składzie krwi i układzie krążenia, w układzie moczowym, w obrębie skóry i powłoki brzusznej.
Zmiany hormonalne
We wczesnym okresie połogu występuje znaczny spadek poziomu estrogenów i progesteronu. Uwarunkowane jest to brakiem czynności hormonalnej łożyska. Stężenie estrogenów i progesteronu w osoczu krwi obniża się w ciągu pierwszych 2-3 dni połogu do wartości występujących przed ciążą. Również w moczu następuje obniżenie estronu, estriadiolu oraz pregnandiolu po upływie 6 dni, a estriolu po 2 tygodniach. Wydzielanie oksytocyny u matek karmiących jest stymulowane drażnieniem brodawek sutkowych. Wartości prolaktyny obniżają się w stosunku do wartości w czasie ciąży. Wzrost poziomu tego hormonu obserwuje się tylko podczas karmienia, ponieważ stymulacja brodawek sutkowych jest silnym bodźcem, powodującym wzrost prolaktyny. Nadmiar prolaktyny hamuje GnRH, stąd brak miesiączki u kobiet karmiących.
Zmiany w składzie krwi i układzie krążenia
W pierwszej dobie połogu następuje wzrost objętości krwi krążącej o ok. 15-30%. W następnych dniach obserwuje się spadek objętości krwi, zmniejsza się uwodnienie krwi. W czasie ciąży, porodu i tuż po nim rośnie ilość leukocytów, po czym ulega obniżeniu, może też pojawić się eozynofilia. Objętość wyrzutowa i minutowa serca po przejściowym wzroście stopniowo zmniejsza się w pierwszych dniach po porodzie.
Zmiany w układzie moczowym
W połogu wzrasta znacznie diureza, ilość wydalanego moczu osiąga w pierwszych dniach od 2,5 do 3 litrów na dobę, czemu towarzyszy spadek masy ciała od 3 do 5 kg. Wzmożona diureza występuje już po upływie 12 godzin, jest to naturalny mechanizm eliminacji nadmiaru płynu tkankowego. Początkowo obniżenie masy ciała jest następstwem wydalania nadmiaru płynów, dalsze obniżenie masy ciała jest wynikiem inwolucji macicy oraz zmniejszenia objętości osocza krwi.
Mocz w tym okresie może zawierać aceton, albuminy i laktozę. Istniejące w ciąży rozszerzenie dróg moczowych zwykle ustępuje w okresie dwóch tygodni. W pierwszych dniach połogu niekiedy obserwuje się przejściowe trudności w samoistnym oddawaniu moczu.
Zmiany skóry i powłoki skórnej
W okresie połogu zanikają przebarwienia skóry (z wyjątkiem przebarwienia otoczki brodawki sutkowej). Rozstępy skórne zmieniają barwę na srebrzystobiałą i zmniejszają się, jednak nie znikają zupełnie. Powłoka brzuszna przez pewien czas pozostaje wiotka i miękka, a zmniejszenie napięcia mięśniowego może spowodować rozstęp mięśni prostych brzucha.
Połogowe zmiany w narządach płciowych
Połogowe zmiany obejmują wszystkie narządy płciowe, lecz największe zachodzą w macicy. Proces ten nazywamy połogowym zwijaniem się (inwolucją) macicy. W tym okresie następuje wydalenie resztek zmienionego endometrium, zamknięcie kanału szyjki macicy, zmniejszenie macicy oraz wygojenie miejsca łożyskowego.
Kształtowanie szyki macicy rozpoczyna się już w 2. dniu połogu, a zamykanie jej kanału postępuje bardzo szybko. Po zakończeniu inwolucji szyki macicy ujście zewnętrzne w ciągu 4-5 tygodni przekształca się w poprzeczną szczelinę. Stanowi to trwały ślad przebytego porodu („ujście szparowate”).
Zmiany zachodzące w jajnikach i jajowodach są nieznaczne. Pochwa jest po porodzie rozciągnięta i wiotka. W pierwszych dniach połogu wzrasta szybko napięcie jej tkanek. Napięcie mięśniowe pochwy nigdy jednak całkowicie nie powraca do stanu sprzed ciąży.
Anna Kuźniar
Źródła:
J. Kiciński, Położnictwo i ginekologia, Warszawa 1977.
T. Pisarski, Położnictwo i ginekologia, Warszawa 1987.