Nadciśnienie tętnicze
Pojęcie nadciśnienia tętniczego odnosi się do różnych stanów chorobowych i oznacza ich wspólny objaw, jakim jest podwyższone ciśnienie tętnicze krwi. Niezależnie od czynnika przyczynowego i choroby podstawowej nadciśnienie powoduje szereg zmian narządowych, które mogą dominować w obrazie klinicznym.
Rozpowszechnienie nadciśnienia w populacji jest znaczne, a zachorowalność i śmiertelność z nim związana ? bardzo wysokie. Dlatego nadciśnienie tętnicze zostało uznane za chorobę społeczną, a wysiłki zmierzające do jego wykrycia, właściwego rozpoznania i leczenia należą do czołowych zadań współczesnej medycyny.
Podział nadciśnienia tętniczego:
Istnieje kilka podziałów nadciśnienia tętniczego w zależności od przyjętego kryterium, którym może być:
1. Wysokość ciśnienia tętniczego
2. Etiologia nadciśnienia
Podział w zależności od wysokości ciśnienia tętniczego
| Kategoria | Ciśnienie skurczowe | Ciśnienie rozkurczowe |
| Prawidłowe w tym: optymalne |
< 130 < 120 |
< 85 < 80 |
| Wysokie prawidłowe | 130 ? 139 | 85 ? 89 |
| Nadciśnienie tętnicze I stopień (łagodne) |
140 ? 159 | 90 ? 99 |
| Nadciśnienie tętnicze II stopień (umiarkowane) |
160 ? 179 | 100 ? 109 |
| Nadciśnienie tętnicze III stopień (ciężkie) | > 180 | > 110 |
Klasyfikacja etiologiczna nadciśnienia tętniczego
Nadciśnienie pierwotne (samoistne):
95% wszystkich postaci nadciśnienia ? etiologia nieznana.
Nadciśnienie wtórne:
Nerkowe:
- nadciśnienie naczyniowo-nerkowe: miażdżyca tętnicy nerkowej;
- nadciśnienie miąższowo-nerkowe: przewlekłe kłębuszkowe zapalenie nerek, wielotorbielowatość nerek.
Endokrynologiczne:
- doustna antykoncepcja (składnik estrogenowy);
- zespół Cushinga (otyłość, osłabienie mięśni);
- pierwotny hiperaldosteronizm;
- wrodzona hiperplazja nadnerczy;
- akromegalia;
- obrzęk śluzowaty.
Inne:
- zatrucie ciążowe;
- guzkowe zapalenie tętnic;
- ostre nadciśnienie śródczaszkowe;
- uszkodzenie rdzenia kręgowego;
- czerwienica prawdziwa;
- zatrucie ołowiem;
- hiperkalcemia;
- czynniki psychogenne.
Obraz kliniczny:
Nadciśnienie pierwotne ujawnia się najczęściej w 4. i 5. dekadzie życia, i około dwukrotnie częściej dotyczy kobiet niż mężczyzn. Obraz kliniczny kształtuje się w zależności od wysokości ciśnienia, czasu trwania jego podwyższenia i uzależnionego od tego zaawansowania zmian narządowych. Większość pacjentów szuka pomocy lekarskiej dopiero z chwilą klinicznego ujawnienia się powikłań narządowych. W przeciętnych przypadkach objawy zmian narządowych występują dopiero po kilku lub nawet kilkunastu latach trwania nadciśnienia.
Nie ma charakterystycznych tylko dla nadciśnienia objawów. Te, które występują mogą towarzyszyć wielu innym chorobom. Osoby z nadciśnieniem najczęściej odczuwają:
- bóle głowy ? typowe są bóle z tyłu głowy;
- zawroty głowy;
- bóle w klatce piersiowej;
- uczucie kołatania serca;
- pobudzenie;
- zmęczenie;
- wymioty;
- nudności;
- zaburzenia pamięci;
- niedomoga lewej komory mięśnia sercowego;
- niewydolność wieńcowa;
- obniżenie sprawności fizycznej i psychicznej.
Wiele osób w ogóle nie ma żadnych dolegliwości pomimo nawet dużych wartości ciśnienia. Zdarzyć się może nawet, zwykle u osób z dłużej trwającym nadciśnieniem, że dopiero skuteczna terapia i obniżenie ciśnienia spowodują pogorszenie samopoczucia. Taka sytuacja jest zawsze przejściowa i nie wolno przerywać leczenia.
Badania diagnostyczne:
- Kontrola ciśnienia tętniczego 2-3 razy w tygodni (pomiary najlepiej wykonywać rano, w południe, wieczorem);
- elektrolity, kreatynina;
- lipidy, kwas moczowy;
- glikemia na czczo;
- badanie dna oka;
- badanie moczu;
- EKG.
Powikłania narządowe:
Podwyższone ciśnienie powoduje powstawanie zmian morfologicznych m.in. w tętniczkach i małych tętnicach oraz w mięśniu sercowym. Powikłania nadciśnienia, tj. zmiany morfologiczne i zaburzenia czynności narządów są właściwym klinicznym wykładnikiem choroby i decydują o znaczeniu nadciśnienia jako czynnika przyczynowego w patologii narządu krążenia.
Tętniczki
Najważniejszą zmianą strukturalną w obrębie tętniczek jest przerost błony środkowej. W późniejszych okresach dochodzi do jej ogniskowego szkliwienia i odcinkowego zaniku oraz do zwłóknienia błony wewnętrznej. Światło naczyń ulega stopniowemu zwężeniu. W niektórych przypadkach zmiany mają szczególnie szybki i ciężki przebieg, wyrażając się nasilonymi procesami martwicy ściany tętniczek. Proces ten prowadzący do szybkiego postępującego upośledzenia funkcji narządów, określany mianem martwicy włóknikowej, jest morfologicznym wyrazem tzw. nadciśnienia złośliwego.
Serce
W warunkach zwiększonego oporu obwodowego utrzymanie rzutu serca na nie zmienionym poziomie jest możliwe dzięki zwiększeniu masy mięśnia sercowego. W odpowiedzi na zwiększone obciążenie skurczowe lewej komory dochodzi do jej koncentrycznego przerostu. Po początkowym okresie zwiększonej kurczliwości mięśnia sercowego w miarę trwania nadciśnienia następuje stopniowe pogarszanie się jego funkcji. Pojemność minutowa serca ulega stopniowemu obniżeniu i rozwijają się kliniczne objawy niewydolności krążenia.
Nerki
Zmiany morfologiczne w nerkach są związane z opisanymi wyżej procesami w obrębie tętniczek. Następstwem tych zmian naczyniowych jest ubytek czynnego miąższu nerki. W przypadkach długotrwałego nadciśnienia dochodzi do zmniejszenia wymiarów nerek. Powierzchnia ich staje się ziarnista w związku z występowaniem obszarów zwłóknienia i wśród nich uwypuklonych zgrupowań rozszerzonych cewek. Przypuszcza się, że w wielu przypadkach odmiedniczkowe zapalenie nerek stanowi powikłanie nadciśnienia.
Ośrodkowy układ nerwowy
Uszkadzający wpływ nadciśnienia na układ nerwowy zależy od powstania zmian w małych tętnicach i od rozwoju miażdżycy dużych tętnic śród- i zewnątrzczaszkowych. Zmiany w tętniczkach mózgu usposabiają do wytwarzania mikrotętniaków, których pękanie powoduje wynaczynienia krwi do tkanki mózgowej. Rzadkim powikłaniem mózgowym nadciśnienia jest tzw. encefalopatia nadciśnieniowa. Stan ten związany jest z wybitnym wzrostem ciśnienia. W wyniku tego zaburzenia dochodzi do obrzęku mózgu, wzrostu ciśnienia śródczaszkowego, ucisku na włośniczki, a następnie upośledzenia przepływu mózgowego.
Zmiany na dnie oka
Stopień nasilenia zmian naczyniowych w siatkówce wykazuje na ogół równoległość z ich zaawansowaniem w innych narządach. We wczesnym okresie łagodnego nadciśnienia obraz dna oka może być zupełnie prawidłowy. W miarę postępu choroby stwierdza się rozwój zmian dotyczących tętniczek, a pośrednio i żył oraz siatkówki i nerwu wzrokowego. Upośledzenie wzroku w przebiegu nadciśnienia jest zazwyczaj późnym objawem klinicznym, związanym z obecnością zmian przesiękowych lub degeneracyjnych w okolicy plamki żółtej.
Profilaktyka i leczenie nadciśnienia tętniczego:
1.Utrzymanie prawidłowej masy ciała
Walka z nadwagą jest jednym z podstawowych elementów zapobiegania rozwojowi nadciśnienia. Wyniki licznych badań wykazały, że również jest to skuteczna metoda wspomagania leczenia już rozpoznanego nadciśnienia. Utrata zbędnych 4-5 kg może na tyle efektywnie obniżyć ciśnienie tętnicze, że możliwe staje się nawet ograniczenie stosowanych leków przeciwnadciśnieniowych.
2.Stosowanie optymalnej diety
Ograniczenie spożycia sodu, czyli soli kuchennej.
Sól wyraźnie podnosi ciśnienie tętnicze krwi, zwłaszcza u osób z nadciśnieniem. Przeciętny Polak zjada dziennie około 10 g, choć są i tacy, których dieta zawiera do 30 g soli (w łyżeczce herbacianej mieści się przeciętnie 5 g soli) W profilaktyce i leczeniu nadciśnienia cenne będzie każde ograniczenie, jednak dopiero redukcja do 6 g soli dziennie przyniesie efekty pod postacią zauważalnego obniżenia ciśnienia.
Zwiększenie ilości spożywanych owoców i warzyw
Owoce i warzywa pomagają utrzymać zgrabną sylwetkę, mają korzystny wpływ na profil lipidów krwi, zawierają dużo witamin i minerałów. W profilaktyce i leczeniu nadciśnienia mają szczególne miejsce. Są bowiem naturalnym źródłem potasu, o którego prawidłowe stężenie we krwi należy dbać szczególnie u osób z nadciśnieniem i u osób z wysokim prawidłowym ciśnieniem.
Stosowanie diety bogatej w produkty nabiałowe
Mleko i jego produkty są najlepszym naturalnym źródłem wapnia. Choć wyniki badań klinicznych nie wykazały jednoznacznie, aby istniał związek pomiędzy ilością spożywanego wapnia a wartościami ciśnienia tętniczego krwi, to jednak niektóre obserwacje sugerują, że dieta bogatonabiałowa wiąże się z obniżeniem ciśnienia zarówno u osób zdrowych, jak i u osób z nadciśnieniem. Stąd zaleca się spożywanie dużych ilości mleka i jego pochodnych z tym jednak zastrzeżeniem, aby produkty te były niskotłuszczowe.
3.Zwiększenie aktywności fizycznej
Aktywny tryb życia przynosi wiele korzyści. Poprawia samopoczucie, pomaga zredukować zbędne kilogramy, wpływa na profil lipidowy. Wspomaga także walkę z nadciśnieniem.
4.Ograniczenie spożycia alkoholu
Alkohol etylowy przyjmowany w nadmiarze zwiększa ciśnienie tętnicze krwi. Liczne badania wykazały, że nadciśnienie jest częstą chorobą u alkoholików, a wartość ciśnienia ulega zmniejszeniu już w ciągu kilku tygodni abstynencji. Z drugiej strony alkohol pity w niewielkich ilościach, zwłaszcza czerwone wino, zmniejsza ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych.
Anna Kuźniar
Źródło:
H. Chlebus, W. Januszewicz, Zarys kardiologii, Warszawa 1984.